Công bằng lương

Tiền lương thường được xem là nhu cầu thiết yếu của mỗi người. Chọn làm công vì tính chất rủi ro khá thấp và ít bị dao động nhiều như làm chủ. Được sống với tiền lương ổn định sẽ giúp gia đình bạn ăn uống đầy đủ, những đứa trẻ tiếp nhận được điều kiện giáo dục tốt, có cơ hội sở hữu nhà riêng, xe đẹp và thiết bị hiện đại, tự tin hơn trước người quen. Đây luôn là giấc mơ của người đi làm.

Vì tính chất quá tuyệt vời của nó, tiền lương vô tình trở thành công cụ để điều khiển con người. Chúng ta sẽ không bao giờ nhận ra vì đa số giới làm chủ sẽ tìm cách thôi miên chúng ta, rằng những gì bạn được trả công tương xứng với năng lực, thái độ và con người bạn. Họ khiến chúng ta tin vào vì không những từ lời họ nói ra, mà còn từ những nhân viên đã đi cùng họ. Buộc chúng ta phải hạ thấp bản thân với vị trí mình đáng ra được đề bạt.

Cho nên không ít lần, bạn thấy một người dù bình tĩnh cũng sẽ nổi điên đến đâu khi thấy người khác được trả công cao hơn mình với kinh nghiệm và năng lực kém hơn. Thậm chí, chán nản và muốn bỏ dở công việc hiện tại.

Đừng buộc miệng phán xét hoặc chê trách tình huống này nếu bạn chưa trải qua vì nó thực sự rất khốn nạn. Như bài viết phân tích về sociopath – những người rối loạn nhân cách, có dấu hiệu từ người làm chủ của công ty lớn. Những người chủ này thường không có lòng cảm thông với người khác, họ hạ sự cảm thông trong người xuống mức càng thấp càng tốt để vương tới mục đích lợi nhuận.

Vì có một điều người làm chủ không bao giờ hiểu ở người làm công. Đôi khi sự chênh lệch lương không nằm ở tiền hoặc năng lực mà còn là…

SỰ TÔN TRỌNG.

Trên thế giới, qua hàng thập kỷ, ở các nước phương Tây, nơi đã tạo ra kiểu công việc “9 to 5”, có hàng ngàn cuộc biểu tình yêu cầu trả lương công bằng. Không những theo năm kinh nghiệm, tính chất công việc mà còn bao gồm cả giới tính.

Ai đi làm lâu năm đều nhận ra một điều ở người làm chủ và phòng nhân sự, bất kể công ty lớn hoặc nhỏ, đa số đều trả lương dựa theo cảm tính. Năng lực chỉ là cớ để làm dịu cơn giận của người yêu cầu tăng lương. Tôi luôn có thắc mắc rằng tại sao giá cả tiêu dùng của Việt Nam không chênh lệch với Thế giới, thế nhưng tiền lương mà họ được nhận luôn được đẩy xuống mức thấp hơn vài lần. Và rồi báo chí luôn ca ngợi cho giá trị nhân công Việt Nam thấp để nhà đầu tư đổ xô vào đất nước này.

Và tiền lương dùng để trả cho mọi người thường được người nước ta tư vấn cho người của đất nước khác.

Không ít lần ở công ty cũ, tôi thấy rất nhiều công ty tuyển trẻ em lao động dưới tuổi vị thành niên. Họ có những chiêu thức để lách luật cho các vùng quê nghèo không có điều kiện tạo ra tiền. Gia đình có nhận thức kém sẵn sàng đẩy trẻ em ở cái tuổi đến trường cho các công ty này. Chúng chỉ mới lớp 6 hoặc lớp 7, cái tuổi lẽ ra phải đến trường để tiếp nhận kiến thức lại ngồi mày mò tạo ra những món đồ cho chúng ta mua. Hoặc những khách hàng cách chúng ta cả một đại dương.

Đó là khi bạn thấy hàng tá các bài báo lên án việc những sinh viên mới ra trường đòi hỏi lương quá cao. Và giới nhân sự gọi họ là những kẻ tự kiêu, ảo tưởng sức mạnh, kiến thức của họ là ếch ngồi đáy giếng.

Tuy nhiên, họ không hiểu rằng tỷ lệ lạm phát hiện tại đã khác so với quá khứ và nhu cầu xã hội đòi hỏi ở họ cũng cao. Những người đưa ra mức lương đó có mức độ tự tin vào kiến thức của bản thân về những gì họ đã trải qua. Họ có học thức, có chính kiến, có cách để làm việc hiệu quả, có ngoại ngữ và sẽ học được cách để tránh làm thất thoát của công ty. Nhất là, họ không dễ bị người khác điều khiển như công nhân hoặc trẻ em lao động dưới tuổi vị thành niên.

Giới làm chủ có quyền từ chối hoặc chấp nhận cho đề xuất đã đặt ra, nhưng nhận xét về cái giá đã ngả và gây tranh cãi để vùi dập người khác không khiến nhận thức của các bạn cao lên được.

Tôi tin rằng những nhà máy sản xuất luôn sợ những người lao động có học thức vì họ sẽ không dễ bị thuyết phục bằng cách hạ thấp giá trị bản thân của họ. Họ hiểu họ cần gì, đạt được gì và làm gì tiếp để phát triển trong công ty. Khi chúng ta đòi hỏi công bằng về lương, họ thường nói những câu rất yếu kém về mặt lý luận: “Đi gặp giám đốc mà hỏi”. Họ hù dọa về người có quyền lực cao nhất thay vì giải quyết thỏa đáng.

Nên nhớ rằng, chẳng có gì là bảo mật tối thượng cả. Lương bổng trong công ty đều sẽ có lúc bị rò rỉ thông tin. Cho nên, rồi sẽ có lúc bạn rơi vào tình cảnh rằng năng lực làm việc thấp hơn, luôn cần mình tư vấn nhưng tại sao lương người mới vào lại cao hơn mình?

Nếu bạn thật sự tôn trọng bản thân, hãy đòi hỏi sự công bằng trong việc trả lương. Chứ không phải câu nói được trích dẫn ngắn gọn từ Bill Gates  – người đã bị đặt nghi ngờ về việc làm giảm dân số theo cách thức của Hitler – “Cuộc sống này không công bằng, hãy tập thích nghi với điều đó.”

KHÔNG, KHÔNG BAO GIỜ.

Chúng ta biết cuộc sống này không công bằng cho nên chúng ta luôn cố gắng thay đổi chuyện bất công; công bằng không phải là kết quả mà là quá trình đấu tranh nhận thức cộng đồng. Nếu xã hội chấp nhận “không công bằng”, đất nước ta sẽ không thấy sự bình đẳng nam – nữ. Nếu xã hội chấp nhận “không công bằng”, đất nước ta sẽ chưa công nhận thay đổi giới tính cho người chuyển giới. Nếu xã hội chấp nhận “không công bằng”, chỉ có trẻ em ở gia đình giàu có sẽ được đến trường. Sẽ còn rất nhiều “sự không công bằng” mà chúng ta phải điều chỉnh ở xã hội.

Nếu bạn chấp nhận “không công bằng” từ miệng của những người tuyển dụng, liệu bạn sẽ mãi mãi chấp nhận mức lương khi mới ra trường cho đến lúc về hưu.

Tuy nhiên, cảm thấy khó chịu thôi là chưa đủ, bạn phải phản ứng và nói lên suy nghĩ của mình cho người gây ra vấn đề. Đừng quá lo sợ vì sẽ có những người tương tự ủng hộ và xem bạn là người mạnh mẽ khi biết nói lên nhu cầu của bản thân mình.

Tôi đã thấy một người mới ra trường được trả lương cao gấp đôi vị trí tương tự chỉ vì thích thú ngoại hình và giới tính. Tôi đã thấy một người không biết gì về sản phẩm leo lên ngồi vị trí quản lý so với nhiều nhân viên lâu năm nắm vững kiến thức và giải quyết vấn đề hiệu quả. Tôi đã thấy được lương của nhân viên Châu Âu cao hơn người Việt Nam chỉ vì khác nhau về quốc tịch (hoàn toàn chỉ vì quốc tịch, chứ không phải năng lực). Tôi đã chứng kiến và nghe bàn tán được, người nam sẽ có cơ hội leo lên vị trí quản lý dễ hơn người nữ chỉ vì người nữ là người nữ, còn người nam là người nam.

Tôi đã nghe được một nhân viên nữ sẽ cao hơn lương người nữ khác, nếu người quản lý giới tính nam chọn bất kỳ người nào để ngủ cùng họ. Tôi đã đọc được người mới vào nhận việc nhẹ nhàng, lương cao, vị trí lãnh đạo chỉ vì họ là con của người có quyền lực – dù năng lực, kinh nghiệm, thái độ làm việc của họ hoàn toàn thấp hơn những người mới vào.

Tôi thấy đôi khi chuyện này còn được đưa lên phim ảnh một cách bình thường, hiển nhiên mà không hiểu được nó sẽ ảnh hưởng đến khán giả trong cách giáo dục và phát triển cuộc sống.

Chúng ta được quyền yêu cầu sự tôn trọng từ người trả lương. Vì có một quan điểm mới rất hay từ người lao động ở thời hiện đại, và tôi được dạy điều này từ anh trai của mình, rằng “Thỏa thuận lương là một cuộc ngả giá. Anh có nhu cầu tuyển người vận hành công ty, tôi có năng lực để làm việc ở vị trí đó. Cho nên khi tôi đề xuất lương, anh có quyền chấp nhận hoặc không. Hoặc chúng ta được quyền thương thảo”

Kể cả khi đã được kí hợp đồng chính thức, ở mỗi đợt tăng lương hằng năm, sau khi cân nhắc chính sách công ty và mặt bằng chung, ta có quyền thể hiện nguyện vọng chính đáng của mình. Chúng ta có quyền chọn mặt đối mặt với cấp trên, chọn tranh cãi, chọn ở lại hay tìm kiếm tổ chức mới phù hợp. Có thể vì gia đình, có thể vì lựa chọn học hỏi kinh nghiệm bản thân, có thể vì tìm kiếm nơi thật sự phù hợp với mình.

Và giữa hàng loạt những lý lịch làm việc dối trá được dựng lên để tạo ấn tượng tốt đẹp, chúng ta có quyền nói thật về lịch sử làm việc của mình. Có quyền chọn, có quyền thừa nhận, có quyền nhảy việc, có quyền gap year, có quyền khởi nghiệp rồi quay lại làm nhân viên để tìm kiếm nơi trả lương với sự tôn trọng mình, chứ không phải chỉ để “làm cho lý lịch thật sự đẹp trong mắt nhà tuyển dụng”.

Giống như việc yêu cầu sự lắng nghe từ bố mẹ có bao gồm cả khóc lóc, giận lẫy, nhịn cơm, bỏ nhà đi vậy. Chúng ta càng cứng đầu, càng bảo vệ bản thân, càng đòi hỏi nhu cầu chính đáng thì khi ấy ta mới thật sự đạt được sự tôn trọng thông qua tiền lương cho mình. Và việc này, không chỉ là kết quả đạt được, ta sẽ hướng dẫn cho nhiều người khác xung quanh, bao gồm cho mọi người có ít năm kinh nghiệm. Để giúp mọi người không bị thôi miên bởi những “chân lý rởm” áp đặt và đè nén quyền con người được quảng cáo khắp nơi trên báo chí truyền thông.

 “Nếu tôi là sếp, tôi sẽ tăng lương cho nhân viên năng lực xoàng nhưng hay nịnh, còn nhân viên giỏi dù làm tốt cũng nhận xét chưa tốt để anh ta cố gắng hơn. Miễn có lợi cho công ty, còn công bằng giữa cống hiến và tưởng thưởng là chuyện không bao giờ có.”

– Phạm Đức Khôi –

Tôi thấy trong các post nhận xét về công việc, bình luận này làm tôi ấn tượng về sự chân thật của nó. Tôi đã rất muốn cám ơn anh vì nói ra sự thật trong việc làm chủ một doanh nghiệp. Nó thể hiện cách nhìn thực tế và không bao bọc bởi sự giả dối trên các tấm băng rôn “BE YOURSELF” – HÃY LÀ CHÍNH MÌNH trong cuộc tuyển dụng hằng năm ở các tập đoàn lớn ngoài kia.

Nếu vẫn còn băn khoăn, hãy nhìn ở các cuộc biểu tình tại Mỹ, đòi hỏi hỗ trợ trong công việc không chỉ nằm ở lương. Giáo viên sẵn sàng đồng lòng kêu gọi giảm số lượng học sinh để chất lượng dạy học tốt hơn. Phụ nữ yêu cầu được trả lương công bằng so với nam giới. Ngoài ra, không dùng tiền lương để lạm dụng tình dục người khác giới. Người da màu yêu cầu nhìn nhận và trả lương công bằng so với người da trắng. Người lao động biểu tình yêu cầu có chính sách giảm giờ làm việc và chỉ làm 5 ngày trong tuần.

Tất cả những gì bạn nhìn thấy là sung sướng ở Mỹ không phải nằm ở sự tiến bộ của chính phủ. Mà nằm ở sự kêu gọi đòi hỏi của từng cá nhân trong cuộc sống của mình. Không lạ gì bạn sẽ nhìn thấy những bài hát “9 to 5” của Dolly Parton tại thập niên 90, “Ain’t your mama” của Jennifer Lopez năm 2017. Họ không hát về tình yêu đôi lứa mà truyền cảm hứng cho mọi người đang sống bị lệ thuộc vào tiền lương từ bất kỳ ai trả cho mình.

Có thể là chủ công ty hoặc cả người chồng trả lương cho người vợ.

Vậy nên, hãy tin vào năng lực và bản thân mình, lắng nghe cảm nhận và tìm đến người thật sự đồng cảm với hoàn cảnh để đưa ra quyết định đúng đắn. Đừng cảm thấy nhỏ bé chỉ vì những tin tức sai trái đã được trả tiền để viết nên. Xã hội là một tập hợp những khác biệt và bạn phải thể hiện sự khác biệt đó.

Tôi cảm ơn rất nhiều anh chị có kinh nghiệm hơn tôi đã trò chuyện và thuyết phục tôi rằng việc trả lương nào là đúng hoặc không, quyết định nên đi tiếp hay ở lại hay quay về. Họ không có tiếng tăm, không tiền bạc nhưng họ có quan điểm riêng để tôi có thể bảo vệ bản thân mình. Giúp tôi tạo cho mình cơ hội để đạt tới ngưỡng lương mà tôi mong được trả đúng với năng lực, hơn là thoái mòn tâm trí cho việc ghen tức với người không tạo ra vấn đề.

Vấn đề chính trong việc bất công bằng lương, không nằm ở người được trả lương cao, mà nằm ở người chủ. Tôi viết bài này để mong các bạn lên tiếng với đúng người, trách móc và nhận định đúng sự bất công bằng nằm ở đâu. Nhằm lên tiếng, thỏa thuận, yêu cầu giải quyết và quyết định có hiệu quả. Để sau này, khi đọc vài dòng giật tít, bạn sẽ không bị nao lòng bởi chính con người của mình.

Thương,

Hans